مهدی اخوان ثالث (زاده اسفند ۱۳۰۷، مشهد- درگذشت  ۴ شهریور ۱۳۶۹، تهران) شاعر پرآوازه و موسیقی‌پژوه ایرانی است. تخلص وی در اشعارش «م. امید» بود. اخوان ثالث در شعر کلاسیک ایران توانمند بود. وی به شعر نو گرایید از او آثاری دلپذیر در هر دو نوع شعر به جای نهاده ‌است. همچنین او آشنا به نوازندگی ‌تار و مقام‌های موسیقیایی بوده‌است

تبار

پدر او که علی نام داشت، یکی از سه برادری بود که با انقلاب ۱۹۱۷ روسیه به ایران آمد و شناسنامه ایرانی گرفت، از این رو آنان نام خانوادگیشان را اخوان ثالث به معنی برادران سه‌گانه گذاشتند

زندگی

  • مهدی اخوان ثالث در سال ۱۳۰۷ در توس مشهد چشم به جهان گشود.
  • در مشهد تا دوره متوسطه ادامه تحصیل داد.
  • از نوجوانی به شاعری روی آورد و در آغاز قالب شعر کهن را برگزید.
  • در سال ۱۳۲۶ دوره هنرستان مشهد رشته آهنگری را به پایان برد و همان جا در همین رشته آغاز به کار کرد. در آغاز دههٔ بیست زندگیش به تهران آمد و پیشهٔ آموزگاری را برگزید.
  • اخوان چند بار به زندان افتاد و یک بار نیز به حومه کاشان تبعید شد.
  • در سال ۱۳۲۹ بادختر عمویش ایران (خدیجه) اخوان ثالث ازدواج کرد.
  • در سال ۱۳۳۳ برای دومین بار به اتهام سیاسی زندانی شد.
  • پس از آزادی از زندان در ۱۳۳۶ به کار در رادیو پرداخت و مدتی بعد به تلویزیون خوزستان منتقل شد.
  • در سال ۱۳۵۳ از خوزستان به تهران بازگشت و این بار در رادیو و تلویزیون ملی ایران به کار پرداخت.
  • در سال ۱۳۵۶ در دانشگاه‌های تهران، ملی و تربیت معلم به‌تدریس شعر سامانی و معاصر روی آورد.
  • در سال ۱۳۶۰ بدون حقوق و با محرومیت از تمام مشاغل دولتی بازنشسته (بازنشانده) شد
  • در سال ۱۳۶۹ به دعوت خانه فرهنگ آلمان برای برگزاری شب شعری از تاریخ ۴ تا ۷ آوریل برای نخستین بار به خارج رفت و سرانجام چند ماهی پس از بازگشت از سفر در چهارم شهریور ماه همان سال از دنیا رفت طبق وصیت وی در توس در کنار آرامگاه فردوسی به خاک سپرده شد.
  • از او ۴ فرزند به‌جای مانده است.

جهان بینی و اندیشه

مهدی اخوان ثالث (( چاووشی خوانِ قوافل حسرت و خشم و نفرین و نفرت » راوی قصه های از یاد رفته و آرزوهای بر باد رفته )) شاعری که دشمن فریب و وقاحت و ناریکی و دروغ و بدی » و انسانی که دوست نجیب و نجابت و روشنی و راستی و نیکی ست. دو اصل متقابل و متضاد که همچون سکه ای سبک بر امواج جوهر روشن ((گریه » اندوه » نومیدی بربادرفتکی و شکست –در شعر او مدام پیدا وپنهان می شود و برق می زند.

 

اما آیا این جوهر مواج را تنها پس از مقطع تاریخی مرداد سی و دو یا از این پیشتر نیز در شعر او می توان دید؟ باید گفت » این درست است که مقطع تاریخی سال سی و دو بر فضا  جوهر فکری همه دست اندر کاران سال های سی اثر گذاشته است »اما میزان این تاثیر بر شعر هیچ یک از شاعران آن زمان به اندازه شعر اخوان مستقیم نیست .

شاعری و سیاست

و دیگر توفیق اخوان در  سرودن شعر سیاسی – اجتماعی است » که گاهی آینه تمام نمای نقاط عطف تاریخ سی چهل ساله اخیر وطن ماست . مثلاً سال های ((سی)) ((در آنگاه پس از تندر )) و سال های آغاز جهل در ((مرد و مرکب )) . شعرهای مستندی که هریک شهادت نامه شاعر شاهدی چون اوست.ونیز شعرهای روایی –نقلی-داستانی او همچنون ((قصه شهر سنگستان )) و((خوان هشتم)) » که شعرهایی در این حد»  توفیق تنها از ذهن او می توانسته است جاری شود .

 سبک‌ شناسی

مهارتِ اخوان در شعر حماسی است. او درونمایه‌های حماسی را در شعرش به کار می‌گیرد و جنبه‌هایی از این درونمایه‌ها را به استعاره و نماد مزین می‌کند.

به گفته برخی از منتقدان، تصویری که از م. امید در ذهن بسیاری به جا مانده این است که او از نظر شعری به نوعی نبوت و پیام‌آوری روی آورده ـ(تعریف شعر از نظر اخوان: شعر محصول بیتابی انسان در لحظاتی است که در پرتو شعور نبوت قرار می‌گیرد)ـ و از نظر عقیدتی آمیزه‌ای از تاریخ ایران باستان و آراء عدالت‌خواهانه پدید آورده‌است و در این راه گاه ایران‌دوستی او جنبه نژادپرستانه پیدا کرده‌است.

اما اخوان این موضوع را قبول نداشت و در این باره گفته‌است: «من به گذشته و تاریخ ایران نظر دارم. من عقده عدالت دارم، هر کس قافیه را می‌شناسد، عقده عدالت دارد، قافیه دو کفه ترازو است که خواستار عدل است.... گهگاه فریادی و خشمی نیز داشته‌ام.»

شعرهای اخوان در دهه‌های ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰ شمسی روزنه هنری تحولات فکری و اجتماعی زمان بود و بسیاری از جوانان روشنفکر و هنرمند آن روزگار با شعرهای او به نگرش تازه‌ای از زندگی رسیدند. مهدی اخوان ثالث بر شاعران معاصر ایرانی تاثیری عمیق دارد.

هنر اخوان در ترکیب شعر کهن و سبک نیمایی و سوگ او بر گذشته مجموعه‌ای به وجود آورد که خاص او بود و اثری عمیق در هم‌نسلان او و نسل‌های بعد گذاشت.

ارغنون

در اصل نام نخستین مجموعه مجموعه شعر اوست که در سال 1330 انتشار یافت و بر اشعار سالهای 1325 تا 1330 شاعر »که همه در قوالب قصیده » قطعه » مثنوی» ترکیب بند» مستزاد و رباعی است» اشتمال دارد.بدیهی است که چهره کامل و تمام رخ اخوان را (به عنوان یکی از مهمترین شاعران سبک نو پرداز که هم فکری مشخص دارد و هم زبان شعری مختص ) در این کتاب نمی توان دید. جز اینکه در بعضی از اشعار آن » از جمله ((اردیبهشت))  و (( تسلی سلام)) کاملا پیداست که شاعر از همان اوان جوانی نیز به زبان فارسی مسلط بوده و در اقتفا و استقبال قصاید قدما اقتدار داشته است

زمستان

زمستان» دومین مجموعه مهدی اخوان ثالت(م. امید) است که در میانه دهه ((سی))منتشر شده است و از شاخصترین کتاب های شعر نو نیمایی در این دهه بشمار می رود.این کتاب بود که شاعری با نام مهدی اخوان ثالث (م.امید) را شناساند . و نشان داد  که چهرهء شاعری او به هیچ یک از دیگر شاعران شبیه نیست . چهره ای خاصه باشعر ((زمستان)) در عرصه شعر امروز ایران تابیدن گرفت و نام او بر سر زبانه افتاد.از شاعری نومید (( امید))نامی جز حدیث حسرت و شکست بر لب ندارد و از طریق ((یوش))از مشهد به تهران آمده است. با زبانی که دایرهء محاط در مثلث شعری است که سه ضلع محیط بر آن » زبان خاص  خراسان » و زبان عام ایران و زبان شعر نیماست.

آخر شاهنامه

آخر شاهنامه» سومین مجموعه شعر ((مهدی اخوان ثالث است (م. امید) است . با انتشار این کتاب » همه آنها که به شاعر ((زمستان)) چشم دوخته بودند» انتظارشان بر آورده شد . شاعری با زبان و بیان مختص و حرف و حدیث مشخص .

این کتاب »هم از نظر ترتیب تاریخی  » هم از لحاظ محتوی و تشخیص زبان و هم به اعتبار محتوا وتبلور اندیشه » در مرز و حد میان (( زمستان))و ((از این اوستا))ست.شاعر در این کتاب مردی ست با پوستین میراث بر دوش که نومید از ظهور کاوه» کنار جویبار از تهی سرشار و (( مرداب)) عمر او  بارِ لحظه خوار » اندوهزار خاطر خود را  آبیاری می کند و حتی طلوع خورشید را جز به هیت ((شعله ور خونبوته ء مرجانی ))که بال کبوتران صبحگاهی را خونین کرده است » نمی بیند.

از این اوستا

چهارمین مجموعه شعر مهدی اخوان ثالث (م.امید) نشاندهنده  اوج آفرینش هنری شاعرو مهمترین عمر دههء عمر شاعری اوست دهه ای که سرایش ((زمستان)) (سال 1334) آغاز می شود و باشعر(( ناگه کدامین ستاره))(در سال 1343) پایان می یابد. و تنها محصول یکسال از این دهه (1339) شعرهای معروفی همچون ((سبز)) ((نماز)) (( حالت)) (( قصه شهر سنگستان)) ((آنگاه پس از تندر )) و(( صبوحی)) ست.

در این اوستا پخته ترین و پرداخته ترین شعرهای اخوان را می توان خواند. اشعاری که هم از نظر زبان و بیان و هم از لحاظ شکل و شگرد و هم از اعتبار حالت و فضا در نهایت انسجام و استحکام و حاکی از اوج اقتدار شاعر و نمونه کامل شیوه سخنسرایی اوست تا آنجا که می توان گفت» پس از این کتاب »اگرچه گاه به گاه سکه های خاص خود را می زند» اما به خلق شعرهای آنچنان –جز در یکی دو مورد استثنا –توفیق نمی یابد.

در این مجموعه»جز از شعر (( کتیبه )) که در حقیقت کتیبه ء شکست و تابلو فریبنده هیچی و پوچی است» نخست باید از شعرهای قصیده وار بلند ((مرد و مرکب )) ((آنگاه پس از تندر )) و(( قصه شهر سنگستان )) گفت که هر سه داستانی – روایی و رنگ سیاسی و اجتماعی دارند

زندگی می گوید اما .......  

پنجمین مجموعه شعر مهدی اخوان ثالث (م. امید) است. ((زندگی می گوید اما ...)) شعرهای زندان اخوان است ((یادگزاری منظوم یا داستانکی چند از دیده ها » برداشتها و اندیشه هاست به جد و هزل و خاطره » مرشد یا نقال یا آدم اصلی این ((داستانکهای متصل)) ((شاتقی)) زندانی دختر عمو طاووس است که خود به علت تبانی زنش و فاسق او» به زندان افتاده است . او فیلسوفی امی و عامی است که هر عصر در حیاط کوچک زندان درگرداگرد حوضی همراه دیگر زندانیان قدم می زند و از این و آن می گوید و هر از گاه به سرگذشت خود نیز گریز می زند. شاعر به جد و گاه به هزل و طنز از ((دید)) شاتقی از این زندانیان و جرمها و حرفها و خاطره هاشان سخن می گوید.

در حیاط کوچه پاییز» در زندان

در حیاط کوچک پاییز در زندان )) ششمین مجموعه شعر مهدی اخوان ثالث است (م.امید)همچنان شامل حبسیات اوست. منتها با این تفاوت که اگر شعرهای کتاب ((زندگی می گوید اما...)) به وضع و زندگی هم زندانیان مربوط بود» شعرهای این کتاب » شخصی و مربوط به شخص شاعر در همان حال و هواست.زبان حیاط کوچه پاییز» بینابین زبان (( زندگی می گوید اما.....)) و ((از این اوستا )) ست و نه صلابت و استواری این را دارد نه داستانگونگی و سادگی آن را.  

دوزخ ا ما  سرد

دوزخ اما سرد هفتمین مجموعه شعر مهدی اخوان ثالث است . اخوان در این کتاب » در سالهای پنجاه سالگی خود ((در میانراه ایستاده است و رفته و آینده را طومار می خواند)) با همان پرسشی که همیشه بر لب داشت و دارد . با زبان ویژه خود . منتها اندکی نرمتر و آرامتر:

کس چه داند»  من چه می دانم

وز کجا که همچنان که م رفته ای بودست

همچنان آینده ای هم هست » خواهد بود

همچنان با خود گفتگو می کند . ضمن اشاره همیشگی اش به قصه بیهوده زندگی (( لعنت آغاز سرپا نکبت منفور)) چو پیری هفتاد ساله» - کسی که در همه زندگی شاعری خود جز یک(( طلوع)) نداشته است با سلام بر صبح » از صبح می خواهد که برای زنده دل مستان پیام های شادتر و خوش تر برد.صبحی که در این مجموعه بیش از همه دفترها ست و از این نظر» فضای آن با همه مجموعه های دیگر تفاوت دارد. همچنانکه خود نیز در مدخل کتاب به این تفاوت و به این ((صبح ستایی)) تازه خویش اشاره کرده است.

تو را ای کهن بوم و بر دوست دارم  

تو را ای کهن بوم و بر دوست دارم : هشتمین مجموعه شعر و بهتر است گفته شود دومین دیوان مهدی اخوان ثالث  (م.امید) پس از ارغنون است .

از میان آثار مختلف بلند و کوتاه خاصه قصاید و مثنویات و قطعات – او نخست باید از قصیده ((تورا ای کهن بوم وبر دوست دارم)) نام برد. اگر چه استحکام برخی دیگر از این گونه آثار او را ندارد» از آنجا که سخت صمیمی است و از نهایت ایران دوستی شاعر حکایت می کند» برگزیده شد. و دیگر ((با بیهودگی در آینه )) که از ساده ترین و تصویری ترین قطعات او در تو صیف صبح است. و خاصه ((روز و شب در تو )) که آفریده ای است همچون آفریدگان والای اخوان : شعر های راستین نیمایی او» با همان شکوه و شوکت.

 

 کتاب‌ شناسی

·         ارغنون، انتشارات تهران، (۱۳۳۰)

·         زمستان، انتشارات زمان، (۱۳۳۵)

·         آخر شاهنامه، انتشارات زمان، (۱۳۳۸)

·         از این اوستا، انتشارات مروارید، (۱۳۴۵)

·         منظومه شکار، انتشارات مروارید، (۱۳۴۵)

·         پاییز در زندان، انتشارات مروارید، (۱۳۴۸)

·         عاشقانه‌ها و کبود (۱۳۴۸)

·         بهترین امید (۱۳۴۸)

·         برگزیده اشعار (۱۳۴۹)

·         در حیاط کوچک پاییز در زندان (۱۳۵۵)

·         دوزخ اما سرد (۱۳۵۷)

·         زندگی می‌گوید اما باز باید زیست... (۱۳۵۷)

·         ترا ای کهن بوم و بر دوست دارم (۱۳۶۸)

گزینه اشعار (۱۳۶۸)

 

 

 

منابع

  • ستایشگر، مهدی. نام نامهٔ موسیقی ایران زمین. چاپ اوّل، تهران: اطلاعات، ۱۳۷۶، ISBN ۹۶۴-۴۲۳-۳۷۷-۸، ‏صفحهٔ ۵۲.
  • شعر زمان ما مهدی اخوان ثالث-محمد حقوقی- انتشارات نگاه

 

 

 

 

تهیه مطلب : محمود زاهد

 

 

         موسسه علمی پژوهشی دارالفنون

www.neghabdar.blogfa.com